बुद्धिमत्ता, शिस्त, कौशल्ये यांना परिश्रमाची जोड

बुद्धिमत्ता, शिस्त, कौशल्ये यांना परिश्रमाची जोड

एखाद्याच्या यशामध्ये अनेक घटक महत्त्वाची भूमिका बजावतात. बुद्धिमत्ता, शिस्त, कौशल्ये आणि परिश्रम हे यामधील चार अत्यंत महत्त्वाचे स्तंभ आहेत. यापैकी केवळ एकाचा आधार घेऊन यश प्राप्त करता येते का? उत्तर आहे – नाही. कोणतीही गोष्ट केवळ बुद्धिमत्तेने शक्य होत नाही, तर शिस्त आणि योग्य कौशल्याची जोड लागते. पण याहीपेक्षा महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे परिश्रम. कारण ही सगळी शक्ती, ज्ञान आणि क्षमतांची फळे फळवण्यासाठी आवश्यक असते ती म्हणजे सातत्याने केलेले प्रामाणिक परिश्रम.

आपल्या आयुष्यात यश मिळवण्यासाठी आपण अनेक गोष्टींचा विचार करतो – काही जाणीवपूर्वक, तर काही नकळत. पण यशाचा पाया असतो वैयक्तिक गुणांचा संतुलित संगम. बुद्धिमत्ता, शिस्त आणि कौशल्ये ही त्रिकूट म्हणजे यशाची पूर्वतयारी आहे. पण या त्रिकूटाला जर योग्य ती ऊर्जा आणि दिशा द्यायची असेल, तर त्या मागे लागतो एकमेव घटक – परिश्रम.

यश हे एक विशाल पर्वत आहे, ज्यावर चढण्यासाठी आपल्याला विविध साधनांची आवश्यकता असते – बुद्धिमत्ता, शिस्त, कौशल्ये आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे परिश्रम. आयुष्यात कोणत्याही क्षेत्रात यश मिळवण्यासाठी हे सर्व गुण एकत्र असणे आवश्यक आहे. यापैकी केवळ एक जरी कमी पडले, तरी यशाच्या शिखरावर पोहोचणे कठीण होते.

यशस्वी जीवनाचे चतु:सूत्र: बुद्धिमत्ता, शिस्त, कौशल्ये आणि परिश्रम. यशस्वी जीवनाची इमारत चार मजबूत स्तंभांवर उभी असते, ती म्हणजे बुद्धिमत्ता, शिस्त, कौशल्ये आणि परिश्रम. या चार घटकांचा योग्य मेळ साधला तर जीवनात यश मिळवणे नक्कीच शक्य होते.

   बुद्धिमत्ता – एक नैसर्गिक देणगी

बुद्धिमत्ता ही निसर्गाने दिलेली एक अद्भुत देणगी आहे. ती माणसाला विचार करण्याची, निर्णय घेण्याची, विश्लेषण करण्याची क्षमता प्रदान करते. बुद्धिमान व्यक्ती कोणतीही गोष्ट लवकर समजू शकते, वेगळ्या दृष्टीकोनातून पाहू शकते, आणि त्यावर उपाय शोधू शकते. पण केवळ बुद्धिमत्ता असून उपयोग नाही. अनेक वेळा बुद्धिमान व्यक्ती मेहनत कमी करतात आणि त्यामुळे त्यांच्या क्षमता तितक्या प्रगल्भ होत नाहीत. समजा बुद्धिमत्ता ही तुमच्या यश-सफरीचा नकाशा आहे. बुद्धिमत्ता आपल्याला योग्य आणि अयोग्य यामधील फरक शिकवते. कोणती दिशा योग्य आहे, कोणते पर्याय असू शकतात, हे दाखवण्याचे काम ती करते.

पण जर केवळ नकाशा हातात घेतला आणि आपण घरातच बसून राहिलो, तर काय उपयोग? याच कारणामुळे बुद्धिमत्तेला पुढे नेणारी शक्ती लागते – ती म्हणजे परिश्रम. नकाशा मार्ग दाखवतो, पण त्यावरून चालायला लागतो.

बुद्धिमत्ता हा यशाचा पाया आहे. बुद्धिमत्ता म्हणजे विचार करण्याची क्षमता, समस्या सोडवण्याची क्षमता आणि नवीन गोष्टी शिकण्याची क्षमता. बुद्धिमत्ता ही जन्मत:च मिळत असली, तरी ती योग्य प्रशिक्षणाने आणि प्रयत्नांनी वाढवता येते. बुद्धिमत्ता वाढवण्यासाठी सतत नवीन गोष्टी शिकणे, विचार करणे, समस्या सोडवणे आणि सर्जनशील असणे आवश्यक आहे.

बुद्धिमत्ता म्हणजे एखाद्या गोष्टीकडे तर्कशुद्धपणे पाहण्याची, निर्णय घेण्याची व समस्यांवर उपाय शोधण्याची क्षमता. ती एखाद्या व्यक्तीला वेगळी दृष्टी देते. पण केवळ बुद्धिमत्ता असून उपयोग होत नाही, कारण ज्ञानाचा उपयोग कृतीमध्ये न झाल्यास तो व्यर्थ ठरतो. बुद्धिमत्ता म्हणजे एखाद्या सुज्ञ कॅप्टनसारखी आहे, जी दिशादर्शन करते – पण जर जहाज चालवायला खलाशी नसेल, तर ते पुढे कसे जाईल?

उदाहरणार्थ, एखाद्या विद्यार्थ्याला गणिताची उत्तम समज आहे, पण जर त्याने दररोज सराव केला नाही, तर परीक्षेत त्याला अपेक्षित यश मिळणार नाही. बुद्धिमत्ता म्हणजे एक बीज आहे – पण ते अंकुरण्यासाठी पाणी, माती आणि सूर्यप्रकाश लागतो – हे म्हणजे शिस्त, कौशल्य आणि परिश्रम.

   शिस्त – यशाचा पाया

शिस्त ही कोणत्याही यशस्वी माणसाची ओळख असते. शिस्त म्हणजे वेळेचं योग्य नियोजन, स्वतःवर नियंत्रण, आणि आपली ध्येय निश्चित करून त्याकडे सातत्याने वाटचाल करणे. शिस्त नसल्यास आपली बुद्धिमत्ता आणि कौशल्ये विस्कळीत होतात. शिस्त म्हणजे तुमच्या यशाच्या वाहनाचा ड्रायव्हर. ती तुम्हाला वेळेवर उठवते, नियोजनशीर वागायला शिकवते, आणि तुमच्या प्रवासात वेग टिकवून ठेवते.

अनेक वेळा बुद्धिमान लोक शिस्तीत राहत नाहीत, त्यामुळे त्यांच्या यशाचा प्रवास सुरू होतो, पण तो मध्येच थांबतो. म्हणूनच, शिस्त म्हणजे असा चालक आहे जो तुमच्या नकाशानुसार तुम्हाला योग्य वेगाने आणि योग्य मार्गाने पुढे नेत राहतो.

शिस्तबद्ध माणूस आपल्या वेळेचा अपव्यय करत नाही. तो आपले उद्दिष्ट ठरवतो, त्यासाठी नियमितपणे प्रयत्न करतो. कितीही बुद्धिमान असलो तरी शिस्त नसेल तर आपण दिशाहीन होतो. एखादा खेळाडू कितीही नैसर्गिक प्रतिभावान असला तरी जर त्याने सरावात सातत्य ठेवले नाही, तर तो स्पर्धेत यशस्वी होऊ शकत नाही.

शिस्त हा यशाचा मार्ग आहे.शिस्त म्हणजे नियमितता, संयम आणि कठोर परिश्रम. शिस्त जीवनात यशस्वी होण्यासाठी अत्यंत आवश्यक आहे. शिस्त असेल तर आपण आपले ध्येय साध्य करण्यासाठी नियमितपणे प्रयत्न करू शकतो. शिस्त वाढवण्यासाठी वेळेचे व्यवस्थापन करणे, नियमितपणे काम करणे आणि नकारात्मक विचारांपासून दूर राहणे आवश्यक आहे.

शिस्त म्हणजे नियोजन,नियमितपणा आणि जबाबदारीची जाणीव. ही यशाची खरी सुरुवात असते. शिस्तीत व्यक्ती वेळेचे महत्त्व समजते, कामात सातत्य ठेवते आणि स्वतःच्या क्षमतांचा योग्य वापर करते. शिस्तीमुळे आपण आपल्या ध्येयाच्या दिशेने स्थिरपणे पुढे जातो. एखादा विद्यार्थी जर दररोज अभ्यास करत असेल, वेळेवर झोपत आणि उठत असेल, तर तो यशस्वी होण्याची शक्यता अधिक असते.

   कौशल्ये – यशासाठी आवश्यक साधने

कौशल्य म्हणजे केवळ ज्ञान नव्हे तर त्या ज्ञानाचा प्रत्यक्षात उपयोग करण्याची क्षमता. उदाहरणार्थ, एखाद्याला संगीताची आवड आहे, त्याची समजही आहे, पण जर त्याने योग्य रियाज केला नसेल तर ते कौशल्य विकसित होत नाही.

कोणतेही क्षेत्र असो – संगणक, वैद्यकीय, अभियांत्रिकी, शिक्षण, कला – प्रत्येक ठिकाणी विशिष्ट कौशल्याची आवश्यकता असते. ही कौशल्ये आत्मसात करणे, त्यात सुधारणा करणे, हे सर्व परिश्रमाच्या जोरावर शक्य होते.

कौशल्ये ही म्हणजे यशाच्या प्रवासातील साधनसामग्रीची पेटी आहे. तुमच्याकडे कितीही चांगली योजना आणि शिस्त असली, तरी जर तुमच्याकडे योग्य कौशल्ये नसतील, तर अडथळे पार करता येणार नाहीत.

कौशल्याचा अर्थ केवळ तांत्रिक ज्ञान नाही –

संवादकौशल्य, निर्णयक्षमता, भावनिक समज, हे सुद्धा महत्त्वाचे कौशल्याचे भाग आहेत. हे सर्व परिश्रमानेच विकसित होतात. त्यामुळे ही पेटी भरायला लागते ती दररोजचा अभ्यास, अनुभव आणि सराव.

बुद्धिमत्ता आणि शिस्त यांच्या जोडीला कौशल्ये म्हणजे प्रत्यक्ष कृती करण्याची क्षमता. डॉक्टर, इंजिनियर, गायक, शिल्पकार, खेळाडू – या सर्व क्षेत्रांमध्ये फक्त ज्ञान असून उपयोग नाही. ते ज्ञान योग्य रीतीने वापरण्यासाठी लागतात विशिष्ट कौशल्ये. ही कौशल्ये जन्मत: मिळत नाहीत, ती सरावाने विकसित करावी लागतात – आणि हाच सराव म्हणजे परिश्रम.

कौशल्ये हे यशाचे शस्त्र आहे.कौशल्ये म्हणजे विशिष्ट काम करण्याची क्षमता. कौशल्ये शिकून आणि सरावाने मिळवता येतात. यशस्वी होण्यासाठी आवश्यक असलेली कौशल्ये शिकणे आणि ती सुधारणे आवश्यक आहे. कौशल्ये शिकण्यासाठी प्रशिक्षण घेणे, पुस्तके वाचणे आणि तज्ञांकडून मार्गदर्शन घेणे आवश्यक आहे.

परिश्रम – सर्व घटकांना जोडणारा सेतू

परिश्रम हे वर सांगितलेल्या सर्व गुणांना कार्यक्षम बनवतात. परिश्रम हे बुद्धिमत्तेला उपयोगी ठरतात कारण ते ज्ञान प्रत्यक्षात आणतात. परिश्रमामुळे शिस्तीला अर्थ मिळतो कारण नियोजनामध्ये कृती येते. कौशल्ये परिश्रमानेच विकसित होतात.

परिश्रम म्हणजे नुसते श्रम नव्हेत, तर समजून उमजून, ध्येयपूर्ण आणि सातत्याने केलेली कृती होय. जगात अनेक प्रतिभावान व्यक्ती केवळ परिश्रमाच्या अभावामुळे मागे राहतात, तर काही सामान्य क्षमतेचे लोक परिश्रमामुळे सर्वोच्च स्थानी पोहोचतात.

आता विचार करा, नकाशा हातात आहे, चालक तयार आहे, साधने आहेत…. पण जर इंधनच नसेल तर?

परिश्रम म्हणजे तुमच्या यशाच्या प्रवासातील इंधन. बुद्धिमत्ता, शिस्त आणि कौशल्ये ही सारी यंत्रणा परिश्रमाशिवाय निष्क्रिय आहे. परिश्रम केल्याशिवाय कोणतीही गुणवत्ता उपयोगी पडत नाही.

परिश्रम हे एकाच वेळी शारीरिक, बौद्धिक आणि मानसिक असतात. काही वेळा शरीर थकते, काही वेळा मन खचते – पण जो व्यक्ती परिश्रम करत राहतो, तोच अंतिम यशाच्या उंबरठ्यावर पोहोचतो.

      थॉमस एडिसनने म्हटले आहे, "Genius is one percent inspiration and ninety-nine percent perspiration." हे विधान आपल्याला नेहमी लक्षात ठेवावे लागेल.

बुद्धिमत्ता, शिस्त, कौशल्ये – ही यशाची साधने असली, तरी ती केवळ साधनेच राहतील जर त्यांचा उपयोग परिश्रमाने केला नाही. परिश्रम ही ती चावी आहे जी यशाचे दरवाजे उघडते. कोणतीही स्वप्ने, कोणतेही उद्दिष्ट केवळ कल्पनेने साकार होत नाही – ती घडवण्यासाठी परिश्रमाचीच आवश्यकता असते.

म्हणूनच, जो यशाचा खरा इच्छुक आहे, त्याने आपल्या बुद्धिमत्तेचा उपयोग योग्य रीतीने करून, शिस्तीचे पालन करत, आवश्यक कौशल्ये आत्मसात करून, अखंड परिश्रम करण्याचा संकल्प केला पाहिजे. कारण परिश्रमच हे अंतिम यशाचे गमक आहे.

बुद्धिमत्ता,शिस्त,कौशल्ये या वर सांगितलेल्या सर्व गुणांना अर्थ प्राप्त करून देणारा मूळ स्रोत म्हणजे परिश्रम. परिश्रम केल्याशिवाय कोणतीही गुणवत्ता उपयोगात येत नाही. परिश्रम म्हणजे एखाद्या बीजातून झाड होण्यासाठी दिलेले पाणी आणि सूर्यप्रकाश. परिश्रमी माणूस आपल्या कमतरताही भरून काढू शकतो. उदाहरणार्थ,काही विद्यार्थी सामान्य बुद्धिमत्तेचे असले तरी त्यांच्या मेहनतीमुळे ते परीक्षेत उजवा ठरतात.

परिश्रम हे यशाची गुरूकिल्ली आहे.परिश्रम म्हणजे कठोर मेहनत आणि सतत प्रयत्न. परिश्रम केल्याशिवाय कोणतेही ध्येय साध्य करणे शक्य नाही. परिश्रम करण्यासाठी सकारात्मक दृष्टिकोन ठेवणे, अपयशातून शिकणे आणि प्रयत्न करत राहणे आवश्यक आहे.

   एक उदाहरण – एखादा खेळाडू

धावपटूची कल्पना करू. त्याच्याकडे उत्तम शरीरयष्टी (बुद्धिमत्ता), योग्य वेळापत्रक आणि आहारशिस्त (शिस्त), धावण्याचे योग्य तंत्र (कौशल्य) आहे. पण जर तो दररोज प्रॅक्टीस करत नसेल – म्हणजे परिश्रम करत नसेल – तर तो स्पर्धेत यशस्वी होणार का? नाही.

बुद्धिमत्ता, शिस्त, कौशल्ये हे सगळे घटक म्हणजे एखाद्या संगणकातील विविध भागांसारखे आहेत. बुद्धिमत्ता म्हणजे प्रोसेसर, शिस्त म्हणजे ऑपरेटिंग सिस्टीम, कौशल्ये म्हणजे अ‍ॅप्लिकेशन्स – पण जर वीजच नसेल, तर हे काहीही चालणार नाही. परिश्रम ही ती वीज आहे.

आपल्या यशात इतर गोष्टी खरोखर महत्त्वाच्या असतात,पण त्या परिश्रमां शिवाय अपूर्ण असतात. म्हणून,यश मिळवण्यासाठी हुशारीपेक्षा मेहनत अधिक प्रभावी ठरते.” हे नेहमी लक्षात ठेवावे.

बुद्धिमत्ता, शिस्त, कौशल्ये आणि परिश्रम ही यशाच्या वाटेवरची आवश्यक साधने आहेत. पण या सर्वांना एका सूत्रात बांधणारी आणि प्रत्यक्ष कृतीत रूपांतर करणारी गोष्ट म्हणजे परिश्रम. म्हणूनच म्हणावेसे वाटते – ‘परिश्रमाशिवाय यशाचा मार्ग बंदच असतो.’

पण सर्वांनी या चारही गुणांचा समतोल साधून, आपल्या आयुष्यात यशस्वी व्हावे, हीच खरी अपेक्षा आहे. बुद्धिमत्ता, शिस्त, कौशल्ये आणि परिश्रम हे यशस्वी जीवनाचे चार महत्त्वाचे घटक आहेत. या चार घटकांचा योग्य मेळ साधला तर जीवनात यश मिळवणे नक्कीच शक्य होते.

बुद्धिमत्ता, शिस्त, कौशल्ये आणि परिश्रम या चौघांचा योग्य मेळ आवश्यक आहे. केवळ बुद्धिमत्ता असून उपयोग नाही, जर त्याला परिश्रमाची जोड नसेल. तसेच केवळ कौशल्ये असून उपयोग नाही, जर त्याला योग्य शिस्त नसेल. या चौघांचा योग्य मेळ साधला तरच जीवनात यश मिळते.

उदाहरणार्थ – सचिन तेंडुलकर यांच्याकडे क्रिकेटची नैसर्गिक बुद्धिमत्ता होती, पण त्यांनी कठोर परिश्रम आणि शिस्त यांच्या जोरावर क्रिकेटमध्ये यश मिळवले. तसेच, लता मंगेशकर यांच्याकडे संगीताची नैसर्गिक बुद्धिमत्ता होती, पण त्यांनी कठोर परिश्रम आणि शिस्त यांच्या जोरावर संगीत क्षेत्रात यश मिळवले.

   संघर्ष ही जीवन है
   जब तक जीवन है
   तब तक संघर्ष है

जेवढ्या लवकर आपण हे स्वीकारू तेवढ्या सहजतेने पुढील प्रवास आणि त्यासाठी लागणारे परिश्रम सोपे आणि सरल होतील. तुमची आकलनशक्ती कितीही चांगली असली तरीही अभ्यास म्हणजे वाचन, लिखाण आणि त्याचा वारंवार सराव करणे तितकेच आवश्यक आहे.

• डॉ. सुनील दादा पाटील,
  कवितासागर, जयसिंगपूर, पोस्ट बॉक्स ६९, नांदणी नाक्याजवळ, बायपास रोड, 416101, तालुका – शिरोळ, जिल्हा – कोल्हापूर, महाराष्ट्र

9975873569, 8484986064, 02322 225500, sunildadapatil@gmail.com